Erişilebilir mimari: engelsiz bina nasıl tasarlanır?
Erişilebilirlik bir ek değil, plan kararıdır
Erişilebilirlik çoğu zaman projenin sonunda girişe eklenen bir rampa olarak düşünülür. Oysa yaklaşım yolundan tuvaletlere kadar binanın bütününü ilgilendirir. Kot farkları, kapı genişlikleri, asansör yeri ve ıslak hacim ölçüleri eskiz aşamasında belirlenirse ek maliyet çok düşüktür. Aynı kararları inşaat sonrasında değiştirmek ise hem pahalı hem de çoğu zaman yetersizdir.
Yaklaşım ve giriş
- Otopark: girişe en yakın noktada, yeterli genişlikte erişilebilir park yerleri ayrılır.
- Yürüme yolu: kaymaz, düzgün ve engelsiz bir yüzeyle girişe kadar devam eder; görme engelliler için hissedilebilir yüzeyler kullanılır.
- Giriş kotu: en iyi çözüm basamaksız giriştir. Kot farkı varsa rampa, eğimi uzunluğuna göre sınırlandırılarak, sahanlık ve tutamaklarla tasarlanır.
- Giriş kapısı: yeterli net geçiş genişliğine sahip, kolay açılan veya otomatik bir kapı tercih edilir.
Bina içinde dolaşım
Koridorlar, tekerlekli sandalyenin rahatça dönebileceği alanlar bırakılarak planlanır. Kapılarda yeterli net geçiş genişliği ve kapı kolunun yanında manevra alanı gerekir. Çok katlı binalarda asansör, kabin ölçüsü, kumanda yüksekliği ve sesli-görsel uyarılarıyla erişilebilir olmalıdır. Merdivenlerde her iki tarafta tutamak, basamak burnunda kontrast şerit ve düzenli rıht yükseklikleri güvenliği artırır.
Islak hacimler ve hizmet noktaları
| Alan | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|
| Erişilebilir tuvalet | Tekerlekli sandalyenin dönebileceği alan, klozet yanında tutunma barları, dışa açılan veya sürgülü kapı. |
| Lavabo ve ayna | Altı boş, uygun yükseklikte lavabo; oturarak kullanılabilecek ayna seviyesi. |
| Danışma ve tezgâhlar | Bir bölümü alçak tutulmuş tezgâh; işitme cihazı kullananlar için uygun ses sistemi. |
| Kumanda ve prizler | Anahtar, priz ve kumandalar oturarak ulaşılabilecek yükseklikte. |
Yönlendirme: görmek, duymak, hissetmek
Erişilebilirlik yalnızca tekerlekli sandalye ile ilgili değildir. Görme engelliler için hissedilebilir yüzeyler, yüksek renk kontrastı ve kabartma yazılı işaretler; işitme engelliler için görsel uyarı sistemleri gerekir. İyi bir yönlendirme, binayı ilk kez kullanan herkesin işini kolaylaştırır.
Standart ve mevzuat
Türkiye'de binaların erişilebilirliği için temel referans TS 9111 standardıdır. İmar mevzuatı da kamuya açık yapılarda erişilebilirliği şart koşar ve ruhsat aşamasında kontrol edilir. Ruhsat süreci için yapı ruhsatı nasıl alınır yazımıza bakabilirsiniz. Ölçüler ve eşikler için projeye başlarken standardın ve ilgili yönetmeliğin güncel sürümü kontrol edilmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Rampayı eğimini ve sahanlığını hesaplamadan girişe eklemek.
- Erişilebilir tuvaleti depo olarak kullanmak veya kapısını içe açılır yapmak.
- Asansörü yalnızca yük taşıma gözüyle boyutlandırmak.
- Yönlendirmede yalnızca yazıya güvenmek; kontrast ve dokunsal ipuçlarını unutmak.
Eğitim yapılarında erişilebilirliğin yerini okul binası tasarımı yazımızda anlattık.